شعر و حکایت

قالب های شعر


قالب های شعر عبارتند از : غزل ـ رباعی ـ دوبيتی ـ مثنوی ـ قصيده ـ  ترکيب بند ـ ترجيع بند ـ مستزاد ـ مخمس ـ نيمايی ـ سپيد
غزل
غزل یکی از قالب های مشهور شعر فارسی است. حافظ و سعدی در غزل سرایی شهرت جهانی دارند ودر این قالب شاهکارهای را برای ادب جهان آفریده اند. سنایی غزنوی در غزل سرایی وخلق شعر عرفانی وشاعرانی بزرگی بود. مولانا جلال الدین بلخی نیز دفتر بزرگی از غزلیات دارد به نام دیوان شمس تبریزی. شمس تبریزی دلبر وپیر مرداد مولانا بود. واز همین رو دیوان غزلیات خود را با نام شمس آذین بخشید. بیدل دهلوی ، صایب تبریزی و...در غزل سرایی شهرت بخصوصی دارند.

قالب غزل دارای حد اقل پنج بیت وحد اقل اکثر چهارده بیت است. غزل در طول بیت ها دارای قافیه(حرف روی) واحد است ودرکل ، یک غزل یک قافیه دارد. مشهور ترین غزلها در حوالی هفت بیت شکل گرفته است.مثال:  

قصیده:
قصیده از ماده قصد گرفته شده است. قصیده قالبی از شعرگفته می شود که در آن قصدی خاص مطرح می شود. این قصد ممکن است مدح شخص بخصوصی باشد یاقصد تبیین واقعه یا حادثه یی. قصیده حداقل پانزده بیت دارد وحداکثر می تواند از مرز صد بیت نیز بگذرد. قالب قصیده بیشتر در اشعار کلاسیک قابل استفاده بوده است. شاعران معاصر از این قالب کم تر استفاده می کند. رعایت قافیه ویافتن مضامین با قافیه واحد وآنهم در ابیات زیاد، قابلیبت وتوانایی زیاد وتسلط خاص برواژگان وتمرین وتتبع زیاد درکار شعر می خواهد که کارآسانی نیست. از طرف دیگر چون قصیده با فخامت زبان وقصد وصف شاهان معروف بوده است امروزه کمتر مورد توجه قرار می گیرد.

دوبیتی

دوبیتی که از نام آن پیداست به قالبی که گفته می شود که دوبیت دارد . وزن مشهور دوبیتی همان
مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل، است. اما می شود دوبیتی را در دیگر اوزان نیز سرود. از دوبیتی سرایان مشهور یکی هم بابا طاهر عریان است. قالب دوبیتی از حلاوت وروانی خاصی برخور دار است از همین رو دوبیتی های فولکلور وشعر های شفایی توده مردم در این قالب نمود بسیار دارد

یک دوبیتی از زبان مردم:

چه خوش باشد شب مهتاب باشد
مقابل موج های آب باشد
سرم بالای زانویت گزارم
سرم بر زانوی تو خواب باشد

مثنوی

مثنوی به قالب شعری گفته می شود که در آن هر دو مصراع باهم قافیه می شود. این قالب در شعر فارسی شهرت بخصوصی دارد. دو دیوان بزرگ شعر فارسی که شهرت جهانی دارد وهردو نیز متعلق به دو شاعری است که در سرزمین ما رشد کرده اند. شاهنامه فردوسی ـ که در دربار سلطان محمود غزنوی سروده شد ـ ومثنوی معنوی مولا نا جلال الدین بلخی هردو در قالب مثنوی سروده شده است. علاوه براینها نظامی گنجوی، ناصرخسرو بلخی نیز در مثنوی شهرت به خصوصی دارند


خسته از شاخ و بر كاج سبو مي‌افتد
سرو تا ديده سراب است فرو مي‌افتد


كيست اين ماه كه در هاله خود محو شده است
كيست اين كوه كه در نالة خود محو شده است

ترکیب بند:
ترکیب بند به قالبی گفته می شود که یک موضوع عاشقانه یا اجتماعی و... در قالب غزلهای چند گانه تبیین می شود واین غزل ها با یک بیت مستقل که رابطه غزل قبل با بعد را برگزار می کند ادامه پیدا میکند.
ترجیع بند:
ترجیع بند مثل همان ترکیب بند است به این تفاوت که بیت برگزار کننده ارتباط بین غزلهای پیوسته در یک موضوع تنها یک بیت است که در سراسر رابطه ها تکرار می شود.

مستزاد:
مستزاد به قالب شعری گفته می شود که در کنار مصرع های با وزن معمول یک مصرعچه با وزن مختصر می آید وشکل تازه به شعر می دهد.

مخمس:
مخمس یعنی پنج گانه . این قالب برای استقبال از شعردیگران است. شاعر چند بیت از خودش می آورد وبعد بیت شاعر استقبال شونده را در ادامه بیت های خود جا می دهد. خلیل الله خلیلی شاعر نامدار کشور ما استقبالیه ومخمس جالبی برغزل سعدی دارد.

نیمایی:
قالب نیمایی قالب جدیدی است که درطی سده اخیر توسط محمد علی اسفندیاری ملقب به نیما یوشیج مازندرانی خلق شده است. در این قالب وزن عروضی وقافیه کلاسیک با تناسبات ومحاسبات جدید حکم فرماست. وزن به اقتضای طبیعت کلام کوتاه وبلند می شود وقافیه نیز به اعتبار پایان بخشی به مطلبی وبه صدا در آوردن زنگی برای انتهای کلامی به کار می رود.

شعر سپید:
این قالب بعد از نیما توسط احمد شاملو پیشنهاد وپذیرفته شد. در این قالب وزن عروضی رعایت نمی شود وبه جای آن موسیقی درونی کلام وموسیقی کناری به جد گرفته می شود. قافیه همچنان به عنوان یک جزو پیوند دهنده مصرع ها وایجاد گر انسجام در کلام مورد بهره گیری قرار می گیرد.

[ 91/03/17 ] [ ] [ mohammad anjamrooz ]
درباره وبلاگ

با سلام خدمت بازدید کنندگان محترم این جانب محمد انجم روز متولد 1376/6/26 می‌کوشم تا شعرهای از خود و دیگران را در وبلاگ بگذارم
ایمیل: mani.1997.1376@gmail.com
امکانات وب

دریافت كد ساعت